Gebiedsdialoog 2 - Energie, water(veiligheid), landschap, cultuurhistorie

Op 9 en 16 juni jl. vond de tweede van in totaal drie geplande gebiedsdialogen plaats in het kader van de Gebiedsagenda IJsselmeergebied 2050. Zo’n 60 personen van overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties gingen met elkaar in gesprek over ruimtelijke opgaven en ontwikkelingen in het IJsselmeergebied. Door middel van ontwerpend onderzoek hebben zij nieuwe kansen voor het gebied in beeld gebracht. De bijeenkomsten vonden plaats in erfgoedcentrum Nieuw Land te Lelystad.

Discussie bij plattegrond IJsselmeergebied

Vergezichten voor energie, water(veiligheid), landschap en cultuurhistorie

Net als tijdens de eerste gebiedsdialoog is er gedroomd over nieuwe vergezichten voor urgente opgaven. Hierbij zijn kernkwaliteiten benoemd, cross-overs bekeken en kennisvragen geformuleerd. Dialoog 2 werd voorgezeten door dagvoorzitter Joris Escher en ateliermeester Joke Schalk. De ochtend van de eerste dag van dialoog 2 stond in het teken van dromen voor de thema’s energie, water(veiligheid), landschap en cultuurhistorie. Hoe kunnen we ontwikkeling stimuleren door het optimaliseren van robuuste systemen? Hoe verhouden vraag en aanbod van bovengenoemde thema’s zich tot elkaar? En kunnen we synergie creëren door functies te combineren, en zo ja welke functies en op welke plek? ’s Middags is er een thematische verdieping gemaakt op bovenstaande thema’s waarbij cross-overs zijn gezocht. Zo is er onder andere gewerkt aan ‘energie in het landschap’ en ‘waterkracht’ waarbij energie gekoppeld is aan respectievelijk landschap en water.

Concreet en locatiespecifiek

Tijdens dag 2 zijn groepen aan de slag gegaan met fictieve projectuitwerkingen. Er is per groep gewerkt aan een concrete opgave om ideeën pragmatisch en locatiespecifiek te maken. Dialoog 2 laat zien dat er een integrale kijk op het gebied gewenst is in plaats van sectoraal denken. Al deze ontwikkelingen hebben hun invloed op het landschap. Hoe kijken we hier tegen aan: als plaatje, als systeem of als leverancier van producten? Met name energietransitie is geoormerkt als grote potentiële opgave. Tevens zijn er naast energietransitie onontkoombare ontwikkelingen als bodemdaling, krimp, digitalisering en participatie die het ons verplichten met nieuwe inzichten of een andere bril naar het IJsselmeer te kijken. Daarbij wordt door de deelnemers opgemerkt dat het wenselijk is om één overkoepelende visie op het IJsselmeer te hebben in relatie tot energie om zo structuur, overzicht en synergie te creëren met andere thema’s.

Voorbeelden voor nieuwe historie: de windstekker met zandsuppletie, het valmeer en de aansluitdijk

Zo is het wellicht mogelijk problemen om te zetten in kansen. Een praktisch voorbeeld is ongewenste vegetatie zoals kranswieren oogsten voor bevaarheid, die kunnen worden gebruikt als biomassa voor energie(productie). Dit levert tevens werkgelegenheid op. Een ander probleem dat kan worden omgezet in een kans is duurzame (wind)energie. Zo ondervindt het plaatsen van windmolens wrijving in relatie tot cultuurhistorie en landschappelijke waarden zoals openheid. Echter liggen er wellicht mogelijkheden om windenergie als tijdelijke maatregel - voor een periode van 30 jaar - te kunnen inzetten om daarna over te gaan op een nieuwe vorm van ‘toekomstige’ energie zoals stromingscentrales waarbij de openheid weer gegarandeerd is.

Het is ook belangrijk om in het IJsselmeergebied ingrepen te doen die meebewegen met de tijd in plaats van ingrepen die eenmalig een grote impact hebben. Dit kan door sectoroverstijgend te denken en niet enkel te kijken naar productie, maar ook naar reductie van goederen en stromen. Hiervoor moeten natuurlijke processen en tijd in ons voordeel worden gebruikt. Op deze manier kunnen kosten worden bespaard en kunnen effecten worden geminimaliseerd. Als voorbeelden zijn de windstekker met zandsuppletie en het valmeer aan bod gekomen. Beide initiatieven maken gebruik van overschotten in duurzame energie die worden gebruikt om waarde te bufferen/creëren. Bij de windstekker worden dijken geleidelijk door de tijd heen opgehoogd ten behoeve van de waterveiligheid.

Een ander integraal voorstel kwam voort uit een verdere compartimentering van het IJsselmeer. Het voorstel is om de IJdam (Amsterdam-Noord - Almere) en de aansluitdijk (Enkhuizen-Friese kust) te realiseren. Beide dammen voorzien in een nieuwe verdedigingslinie tegen het water, vormen nieuwe verbindingen en bieden kansen voor recreatie, natuur en stedelijke ontwikkeling. Deze gedachte viel goed te combineren met een ander concept waarbij Nederland als één grote metropool wordt gezien met drukke delen (Metropool Regio Amsterdam) en rustige delen (Noord-Nederland) met het IJsselmeer als centraal blauw park. In een dergelijke situatie zijn de eerder genoemde verbindingen van grote waarde.

Meermaals kwam ook de verhalende kracht van onze Hollandse ingenieurskunst aan bod. Elementen als de V.O.C., het maken van nieuw land, de grote nieuwe waterkeringen van de Deltawerken en militaire waterlinies werden aangehaald. Deze historie en verhalende werking levert het gebied uniciteit, samenhang en economische waarde op. Belangrijk is echter wat de historie van onze toekomst is en hoe we die bepalen. In de zaal werd al geroepen ‘Laten we hier nieuwe historie schrijven’. Een andere deelnemer gaf daarbij aan: ‘In 2050 wil ik al varend op het IJsselmeer mijn kleinkind kunnen vertellen over de succesvolle transitie die we nu bedenken’.

Het vervolg

De tweede gebiedsdialoog werd afgesloten door Rijksadviseur Landschap en Water Eric Luiten en directeur Gebieden en Projecten bij IenM Donné Slangen. Beide reflecteerden op de opgedane kennis en ideeën. Luiten: “Zorg dat naast de beweer- ook de bewijslast wordt verstevigd”. Daarnaast benadrukte Luiten dat de energietransitie als de grote opgave voor de toekomst moet worden gezien. Slangen sloot het programma af met een opmerking over het proces van de Gebiedsagenda: "Dit proces is een voorbeeld van hoe Rijk en regio samen praten over de toekomst van het IJsselmeergebied".

Ook de tweede gebiedsdialoog heeft een mooie oogst van ideeën en is een belangrijk moment als opmaat naar de verdere uitwerkingen. Bij deze uitwerkingen is het essentieel dat partijen elkaar weten te vinden en daar heeft deze dialoog zeker aan bijgedragen.