Hoe maken we de gebiedsagenda?

Co-creatie is een vorm van samenwerking waarbij alle deelnemers invloed hebben op het proces en resultaat. Kenmerken van co-creatie zijn: dialoog, op basis van overeenkomsten, enthousiasme, daadkracht en focus op resultaat. Voorwaarden voor succesvolle co-creatie zijn gelijkwaardigheid van de deelnemers, wederkerigheid, openheid en vertrouwen.

In het gebied spelen opgaven die niet vanzelf worden opgepakt. Door thema’s op een ander schaalniveau te bekijken en te verbinden met elkaar, ontstaat een nieuwe dynamiek. Met elkaar hierover in gesprek komen, dingen ontdekken, van elkaar leren en nieuwe inzichten creëren zijn de kern van het proces om tot een gedragen resultaat te komen. De verschillende overheden, maatschappelijke organisaties en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven denken en praten samen over de toekomst van het IJsselmeergebied.

Als het proces lang duurt, verflauwt de betrokkenheid van partijen makkelijk. Omdat we voortbouwen op bestaande kennis en inzichten kiezen we er voor om ongeveer anderhalf jaar uit te trekken voor het gebiedsproces.

Het proces is opgebouwd rond een aantal ‘gebiedsdialogen’. Het woord ‘gebied’ verwijst hierbij naar het IJsselmeergebied als geheel. Gebiedsdialogen kunnen gericht zijn op een of enkele specifieke thema’s/sectoren of op een deelgebied. Iedere gebiedsdialoog wordt op maat gemaakt. Hij bestaat uit een aantal bijeenkomsten - ateliers- waarin opgaven, ambities en oplossingsrichtingen worden besproken. Daarbij wordt gekeken naar beleid, wensen en ambities voor deze thema’s, maar vooral ook naar de verbindingen tussen opgaven ('cross-overs'). Deze cross-overs van opgaven kunnen leiden tot nieuwe concepten: een oplossingsrichting waarmee meerdere opgaven integraal kunnen worden aangepakt. Denk bijvoorbeeld aan het concept 'slibmotor', waaruit het project Marker Wadden is voortgekomen, of de Afsluitdijk als energiedijk. De figuur hieronder geeft schematisch weer hoe zulke cross-overs en concepten tot stand kunnen komen.

Schematische weergave van de totstandkoming van cross-overs en concepten

De totstandkoming van cross-overs en concepten

Proces

De figuur hieronder geeft de opbouw van het proces weer. Het proces begint met een verkenningsfase die loopt tot september 2016. Na bespreking van de resultaten daarvan in de Bestuurlijke MIRT-overleggen (najaar 2016), volgt een tweede fase van verdieping en verbreding gevolgd door een integratiefase, besluitvorming in Bestuurlijke MIRT overleggen 2017 en afspraken over de uitvoering.

Schematische weergave van het voorgestelde proces voor de ontwikkeling van de Gebiedsagenda

Het voorgestelde proces voor de ontwikkeling van de Gebiedsagenda

Verkenningsfase

In de verkenningsfase worden ontwikkelingen en spanningen rondom de belangrijke thema’s in het IJsselmeergebied in beeld gebracht. Wat zijn de bestaande opgaven voor het gebied en waar liggen de interacties (cross-overs) en oplossingsrichtingen. We analyseren de landschappelijke, ruimtelijke en cultuurhistorische waarden in het gebied. Tevens organiseren we drie gebiedsdialogen over urgente en meekoppelende opgaven:

  1. Een dialoog over natuur- en waterkwaliteit, drinkwatervoorziening, visserij, toerisme en recreatie;
  2. Een dialoog over energie, water, landschappelijke en cultuurhistorische waarden;
  3. Een dialoog over ruimtelijke adaptatie, circulaire economie en zoetwatervoorziening.

We werken aan het netwerk van partijen en het organiseren van draagvlak. De resultaten van de verkenningsfase kunnen als input worden gebruikt voor de omgevingsvisies van Rijk en provincies. De planning van gebiedsdialogen kan worden aangepast, rekening houdend met de wensen en mogelijkheden van shareholders. In de Bestuurlijke MIRT-overleggen (najaar 2016) brengen we de eerste contouren van het perspectief, de kennis- en innovatieagenda en de uitvoeringsagenda in beeld en worden afspraken gemaakt voor de inrichting van de tweede fase, inclusief afspraken over deelname van shareholders (overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en burgers) aan het opstellen van de gebiedsagenda.

De verkenningsfase levert de volgende producten op:

  • Een overzichtsdocument, dat de ontwikkelingen rond belangrijke thema’s in het IJsselmeergebied in beeld brengt en dat een samenvatting geeft van de urgente, meekoppelende opgaven en de spanningen daartussen.
  • Een verkenning van de ruimtelijke, landschappelijke en cultuurhistorische waarden in het gebied.
  • Drie publicaties met de resultaten van de eerste drie gebiedsdialogen, waarin we met ontwerpend onderzoek kansrijke cross-overs, concepten en oplossingsrichtingen zullen verkennen.
  • Een symposium over en excursie naar het IJsselmeergebied tijdens het internationale congres Adaptation Futures (10 tot 13 mei 2016).
  • Een voorstel voor de organisatie en inrichting van de verdiepingsfase.

Belangrijker nog dan deze concrete producten is het resultaat van de verkenning, in termen van draagvlak en commitment van partijen. Daarbij moet duidelijk zijn welke verantwoordelijkheid de andere betrokken partijen in dit proces willen nemen (zie ook de mogelijke rol van een gebiedsregisseur op de pagina Hoe organiseren we het?). Hierover zijn tijdens de Bestuurlijke MIRT-overleggen in het najaar van 2016 afspraken gemaakt.

Gebiedsdialogen

De gebiedsdialogen vormen de essentie van het proces. De gebiedsdialogen worden inspirerende bijeenkomsten en ze worden met zorg voorbereid. Ontwerpend onderzoek wordt als middel ingezet (zie ook de afbeelding hierboven). In de sessies is het van belang dat de partners oog hebben voor elkaars belangen en dat ze niet primair gericht zijn op het behartigen van een eigen sectoraal belang. De focus ligt op het gezamenlijk denken over het versterken van de omgevingskwaliteit van het IJsselmeergebied en het verbinden van onder andere economie, ecologie en cultureel erfgoed.

Deze manier van werken is volgens het CRa een effectief format om relevante partijen te betrekken om vervolgens samen te werken aan omgevingskwaliteit (zie het CRa-advies Bevordering Vermaatschappelijking EZ beleidsthema's).

Het kernteam verwerkt, in samenspraak met de trekker van de gebiedsdialogen, de resultaten van een sessie en legt die voor in volgende sessies. De sessies zullen vaak creatief en divergerend zijn. Het kernteam zorgt, met ondersteuning van een extern bureau, dat er weer convergentie plaatsvindt en dat de inhoudelijke onderbouwing klopt en het draagvlak behouden blijft.

Iedere gebiedsdialoog levert een tussenproduct op. Dit is een inspirerende weergave van de resultaten van de bijeenkomsten: kansrijke nieuwe concepten, mogelijke oplossingsrichtingen, nieuwe ontwerpopgaven.

Na de drie gebiedsdialogen in de verkenningsfase volgt een synthesemoment, waarin de resultaten voor de verschillende thema’s met elkaar verbonden worden. De resultaten hiervan worden gebruikt om te bouwen aan de drie onderdelen van de gebiedsagenda (perspectief, kennis- en innovatieagenda en uitvoeringsagenda). De resultaten kunnen benut worden in de processen die leiden tot de omgevingsvisies van Rijk en provincies.

Alle tussenproducten worden gepubliceerd. We kijken naar de mogelijkheden van online platforms en bestaande communicatiekanalen van de share- en stakeholders.

Vervolgfase en synthesefase

Het synthesemoment in de verkenningsfase heeft tot doel om te verkennen welke gebiedsdialogen in de vervolgfase van verdieping en verbreding gewenst zijn. Hier kunnen thema’s verdiept worden, nieuwe thema’s worden besproken of nieuwe cross-overs tussen thema’s worden opgepakt. Op deze manier wordt voorkomen dat door een te beperkte keuze van thema’s voor de gebiedsdialogen in het begin van het proces kansen over het hoofd worden gezien.

Het proces wordt afgerond met een synthesefase, waarin de tussenproducten worden geïntegreerd tot de uiteindelijke gebiedsagenda.

Schematische weergave van de contouren van een gebiedsdialoog

De contouren van een gebiedsdialoog