Zandwinning

Betekenis van het gebied

Het IJsselmeergebied is al decennia lang een belangrijke leverancier van zand voor de Nederlandse bouwmarkt. Jaarlijks wordt in dit gebied ca. 3 tot 4 miljoen m3 zand gewonnen. Het zand in de ondergrond is eigendom van het Rijk en over het zand dat niet voor rijksdoelen wordt gebruikt moet daarom een domeinvergoeding aan het Rijk worden betaald. Het gewonnen zand wordt voornamelijk ingezet als ophoogzand.

Hoe werkt het?

Het winnen van zand is vergunningplichtig op grond van de Ontgrondingenwet. Rijkswaterstaat treedt hierbij op als bevoegd gezag. De zandwinners zijn vrij in het kiezen van een zandwinlocatie, zolang wordt voldaan aan bestaande wet- en regelgeving. Vanuit de Beleidsregel Ontgrondingen in Rijkswateren dient de locatie waar zand wordt gewonnen een tweede maatschappelijke functie te vervullen: het zogeheten ‘multifunctionaliteitsprincipe’. Dit betekent dat zandwinningen in het IJsselmeergebied voornamelijk plaatsvinden op locaties waar een toekomstige vaargeul gerealiseerd gaat worden. Als voorbeeld kan worden genoemd de door het Rijk gewenste vaargeul Amsterdam - Lemmer. Het betreft hier niet het vaargeulonderhoud, maar het realiseren van het gewenste (ruimere) vaargeulprofiel. Deze aanpak is voor het Rijk financieel voordelig, maar betekent wel een afhankelijkheid van de hoeveelheid zandwinning in de tijd. De zandwinner kan namelijk een ontgrondingenvergunning aanvragen, maar deze vergunning verplicht niet tot zandwinning. Het is een recht tot zandwinning.

Buiten vaargeulen is zandwinning ook mogelijk. De meerwaarde kan dan bv. worden gezocht in het afvoeren van de dekgrond naar natuurprojecten. In bijzondere gevallen kan zandwinning zonder directe meerwaarde worden toegestaan, wanneer zwaarwegende belangen kunnen worden ingebracht en onderbouwd.

Opgave

De zandwinning dient allereerst plaats te vinden in nog aan te leggen vaargeulen (elke m3 zandwinning buiten deze vaargeulen is uitgestelde vaardiepte). Van belang is daarom dat er een helder beeld is van de daadwerkelijk gewenste vaargeulen, met bijbehorende vastgestelde dimensies (breedte en diepte). Daarnaast is het van belang beleidsmatig voldoende ruimte te maken voor maatregelen die met gebruik van dekgrond de formele Rijksdoelen ondersteunen.

Gemaakte keuzes

Het beleid voor de vergunningverlening zandwinning in het IJsselmeergebied is vastgelegd in de Beleidsregels Ontgrondingen in Rijkswateren. Dit is een nadere invulling van de Ontgrondingenwet (Ow) en het Besluit ontgrondingen in rijkswateren (Bor).

Samenhang

  • Zoals gezegd kan de bij de zandwinning vrijkomende dekgrond worden ingezet voor bv. natuurprojecten. Er is in het Markermeer zodoende een relatie met de realisatie van het Toekomstbestendig Ecologisch Systeem (TBES), waarvoor dekgrond wordt ingezet.
  • Voor de zandwinning is het ook van groot belang te weten welke vaarroutes een status ‘vaargeul met vastgestelde dimensies’ hebben gekregen. Hierin zijn het Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren en de legger belangrijke uitgangspunten.
  • De tijdige vaststelling van ruimtelijke planreserveringen buiten de vaargeulen is van groot belang bij het bepalen waar zandwinning wel of niet gewenst is. Denk bv. aan windmolenparken. Een grote kuil in de waterbodem is lokaal gezien niet altijd handig en een gatenkaas als gevolg van willekeur moet in principe wordenvoorkomen.
  • Nagenoeg alle vaargeulen zijn inmiddels door middel van zandwinning gerealiseerd dan wel vergund. Voor de lange termijn zou dit op basis van de bestaande beleidsregel betekenen dat er geen ruimte meer is voor verdere zandwinningen. Landelijk blijft de zandbehoefte bestaan, ook voor de langere termijn en de invulling van Rijksdoelen. Het creëren van beleidsruimte lijkt daarom wenselijk.

Literatuur

  • Beleidsregels ontgrondingen in Rijkswateren.
  • Beheer- en ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016 – 2021. Rijkswaterstaat, 2015.
Kaart met winning van bouwgrondstoffen in Nederland: grindwinning, zandwinning, schelpenwinning

Winning bouwgrondstoffen