Drinkwatervoorziening

Betekenis van het gebied

Het IJsselmeergebied is van groot belang voor de huidige en toekomstige drinkwatervoorziening. Momenteel is ongeveer 10% van de Nederlandse bevolking voor drinkwater rechtstreeks en 10% indirect afhankelijk van het oppervlakte- en grondwater in het IJsselmeergebied. Zo levert het drinkwaterbedrijf PWN drinkwater aan ruim 1,1 miljoen inwoners in de provincie Noord-Holland waarvoor het IJsselmeer de bron is (zie kaartje 1). Daarnaast voorzien de drinkwaterbedrijven PWN en Vitens een groot aantal bedrijven vanuit dit gebied van drinkwater.

Oppervlaktewater

Sedert 1967 produceert PWN bij Andijk drinkwater uit het IJsselmeer (momenteel 25 mln m3/j) en vanaf 1980 neemt Watertransportmaatschappij Rijn Kennemerland (WRK) hier water in (thans circa 50 miljoen m³/j ) dat na voorzuivering deels wordt geïnfiltreerd in de duinen bij Heemskerk ten behoeve van de drinkwatervoorziening en deels direct wordt geleverd aan grote bedrijven als TATA Steel (Hoogovens). Bij Andijk zijn twee kleine afsluitbare bekkens aanwezig. Omdat de voorraad daarin voor minder dan een week toereikend is, moet in feite het gehele IJsselmeer als spaarbekken voor de inname worden gezien. De inlaat vanuit het IJsselmeer in Friesland, Groningen en Noord-Drenthe speelt een rol bij het veiligstellen van de grondwaterwinningen in deze gebieden.

Grondwater

In Flevoland liggen vier grondwaterwinningen (totaal vergunde wincapaciteit 38 mln m3/j). Op het ‘oude land’ ligt langs de rand van het IJsselmeergebied een aantal rondwaterwinningen. Al deze winningen maken vooral gebruik van afstromend grondwater naar de Flevopolders, het IJsselmeer en de Randmeren. Dit vermindert de hoeveelheid kwelwater in Flevoland. Het gewonnen grondwater door de Flevolandse winning Bremerberg is voor ca 30% afkomstig uit water dat inzijgt vanuit het Veluwemeer.

Vitale infrastructuur

Naast het innamepunt Andijk en de grondwaterwinningen zijn in Flevoland drinkwatertransportleidingen en -installaties (reservoirs/opjagers) aanwezig die samen gerekend worden tot de top vitale infrastructuur.

Reservefunctie

Het IJsselmeergebied is een belangrijke zoetwaterreserve voor de (toekomstige) drinkwatervoorziening met name voor Noord-Holland en Utrecht. IJsselmeer en IJssel zijn gereserveerd voor de drinkwatervoorziening en worden hiertoe reeds ingezet (Andijk, Engelse Werk Zwolle, reservering Koppelerwaard). Het Markermeer is eveneens hiertoe gereserveerd met het oog op de ontwikkeling van de noordflank van de Randstad en de effecten van klimaatverandering op de huidige winningen. Bij Nieuwersluis beschikt Waternet over een noodinlaat uit het Amsterdam-Rijnkanaal. Hier speelt de verzilting van dit kanaal mede in relatie tot de nieuwe Zeesluis in IJmuiden. Het diepe grondwater in zuidelijk Flevoland is gereserveerd als strategische grondwaterreserve voor drinkwater. Deze reserve moet primair de groei in de drinkwatervraag voor de regio Almere opvangen. Daarnaast dient de reservering voor de dekking van de groeiende vraag in en het vervangen van niet-duurzame winningen in Utrecht/Gelderland. Een deel van deze reservering wordt hiertoe reeds benut.

Kaart: Overzicht innamepunten oppervlaktewater, winlocaties grondwater en reserveringen voor drinkwater in het IJsselmeergebied

Overzicht innamepunten oppervlaktewater, winlocaties grondwater en reserveringen voor drinkwater in het IJsselmeergebied

Hoe werkt het?

Het IJsselmeergebied voorziet in de eigen behoefte, maar exporteert en importeert ook drinkwater (zie kaartje 2). De drinkwatervoorziening in Noord-Holland was oorspronkelijk voor het grootste deel afhankelijk van duinwater gewonnen bij Bergen, Heemskerk en Leiduin. De winning van dit duinwater was met de stijgende watervraag niet duurzaam. In 1957 is de WRK, opgericht door de provincie Noord-Holland en de gemeente Amsterdam, gestart met de levering van voorgezuiverd water uit de Lek (innamepunt Nieuwegein). Door infiltratie van dit water uit de Lek kon de leveringscapaciteit van de duinen in stand gehouden of zelfs vergroot worden. Ter vermindering van de kwetsbaarheid neemt de WRK vanaf 1980 ook IJsselmeerwater bij Andijk in en transporteert dit via 2 grote transportleidingen naar de duinen bij Heemskerk. Hiermee vormen de Rijn en het IJsselmeer twee belangrijke ankers voor de drinkwatervoorziening van Noord-Holland. Verder wint het waterbedrijf Waternet kwelwater uit de Bethunepolder bij Maarssen.

De grondwaterwinningen in Flevoland worden ingezet ter dekking van de drinkwaterbehoefte van deze provincie en voor export naar de provincies Gelderland en Utrecht. Om het verdrogende effect van een aantal grondwaterwinningen op de natuur van Veluwe en de Utrechts Heuvelrug te reduceren, exporteert Flevoland sedert 2002 zogenaamd ROL-water (Ruwwaterlevering Oude Land). De grondwaterwinningen Spiekzand en Fledite in zuidelijk Flevoland leveren drinkwater en voorgezuiverd ruwwater aan de Gelderse winning Holk (momenteel 9 mln m3/j) waarvan het grootste deel wordt doorgeleverd aan noordoost Utrecht. Vanaf de drooglegging van de Noordoostpolder (NOP) in 1942 voorzien Overijsselse winningen deze polder van drinkwater. Na het opgaan in 1986 van de NOP in de provincie Flevoland is dit niet veranderd, vanwege de bestaande infrastructuur en het ontbreken van zoet grondwater. Momenteel importeert de NOP 3 mln m3/j, met name afkomstig van de winning St. Jansklooster.

De inlaat van IJsselmeerwater in Friesland blijkt van grote invloed op het waterbeheer in het noordelijk deel van Nederland (tegengaan verzilting en verdroging). Voor de grondwaterwinningen in Friesland, Groningen en Noord-Drenthe draagt deze inlaat bij aan het voorkomen van (verdere) verzilting en het compenseren van de effecten op het grondwatersysteem.

Opgave

De hoofdopgave is het borgen van een betrouwbare drinkwatervoorziening tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten, ook voor de volgende generaties. Hierbij gaat het vooral om het anticiperen op demografische, economische en klimaatontwikkelingen. Dit vertaalt zich in de volgende concrete opgaven:

  • Tijdige anticipatie en zo nodig sturing op ontwikkeling (ruimtelijk en vestigingsbeleid, waterbesparende bedrijfsprocessen) en differentiatie (krimp/groei-gebieden) in de drinkwatervraag, waarbij ook de mogelijke ontwikkeling richting decentrale drinkwatersystemen moet worden betrokken.
  • Garanderen van de leveringszekerheid, drinkwaterkwaliteit en laagst mogelijke maatschappelijke kosten vanuit het handelingsperspectief bij klimaatverandering (waterbeschikbaarheid) en realisatie van de KRW-drinkwaterdoelen (eenvoudige zuivering).
  • Bestaande en gereserveerde drinkwatergebruiksfuncties als integraal onderdeel van de multifunctionele inrichting en het oppervlakte- en grondwaterbeheer binnen het IJsselmeergebied meenemen.
  • Handhaven van reserveringen en borgen van adequate bescherming van bestaande reservevoorraden oppervlaktewater (IJsselmeer, Markermeer, Amsterdam-Rijnkanaal en IJssel) en grondwater (Zuidelijk Flevoland) t.b.v. de drinkwatervoorziening.
  • Weerbaar maken van de drinkwaterinfrastructuur tegen overstromingen.

Bij extreme crisissituaties en/of wanneer de nationale veiligheid in het geding is, ligt de opgave voor de drinkwatervoorziening primair bij het Rijk, zoals aangegeven in de Beleidsnota Drinkwater.

Kaart: Levering drinkwater met aantal afhankelijke inwoners in en vanuit het IJsselmeergebied

Levering drinkwater met aantal afhankelijke inwoners in en vanuit het IJsselmeergebied

Gemaakte keuzes

Het beleid voor de drinkwatervoorziening is vastgelegd in de Beleidsnota Drinkwater, als onderdeel van het Nationaal Waterplan 2016-2021. Doorwerking en uitwerking van dit beleid heeft plaatsgevonden in het Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren 2016-2021, het Stroomgebiedsbeheerplan Rijndelta 2016-2021, provinciale omgevingsvisies, de waterbeheerplannen van de waterschappen en gemeentelijke plannen.

  • Gebruiksfunctie drinkwater: Volgens de Drinkwaterwet en de Beleidsnota Drinkwater is drinkwater een eerste levensbehoefte en essentieel voor de volksgezondheid en economie. De drinkwatervoorziening wordt gezien als een nationaal belang met de kwalificatie ‘vitale publieke dienst van groot algemeen belang’, die in afwegingen als ‘dwingende reden van groot openbaar belang’ moet worden meegenomen. De drinkwaterfunctie is volgens de doelen van de Deltabeslissing Zoetwater een te beschermen cruciale en bijzondere functie. De drinkwaterinfrastructuur behoort tot de top vitale infrastructuur die weerbaar moet zijn tegen overstromingen.
  • Veiligstellen bestaande winningen en reserveringen: De bestaande innamepunten, grondwaterwinningen en reserveringen voor de huidige en toekomstige drinkwatervoorziening in het IJsselmeergebied, zijn opgenomen in de plannen van het Rijk en betrokken provincies, waterschappen en gemeenten. Deze plannen richten zich op het kwantitatief, kwalitatief en ruimtelijk veiligstellen hiervan, door het verzekeren van de waterbeschikbaarheid, het bereiken van een ‘goede toestand’ bij een eenvoudige zuivering en een goede ruimtelijke inpassing.
  • Zoet oppervlaktewater in IJsselmeergebied: In het rijksbeleid, uitgewerkt in het Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren 2016-2021, is de keuze gemaakt voor het zoet houden van het oppervlaktewater in het volledige IJsselmeergebied. De beleidsmatige norm voor de maximale zoutconcentratie in het ingenomen oppervlaktewater bij de innamepunten voor drinkwater bedraagt 150 mg/l.
  • Verdringingsreeks en hoogwaardig gebruik grondwater: Bij waterverdelingskeuzes voor oppervlaktewater in droge perioden geldt de verdringingsreeks waarbij de drinkwatervoorziening een categorie 2-prioriteit heeft ter borging van de leveringszekerheid. Bij beperkte beschikbaarheid en toenemend grondwatergebruik staat volgens de beleidsplannen van de betrokken provincies het bedienen van de gebruiksfunctie drinkwater als hoogwaardig gebruik voorop.
  • Voorkeur voor gebruik schoonst beschikbare bron bij nieuwe winningen: Beleidsuitgangspunt in de Beleidsnota Drinkwater is dat de schoonste beschikbare bron wordt gebruikt voor de drinkwaterproductie. Dit gebeurt uit het oogpunt van verwaarloosbaar risico voor de volksgezondheid, consumentenvertrouwen, duurzame benutting en het voorzorgprincipe. Er geldt vanuit dit uitgangspunt een algemene voorkeur voor het gebruik van grondwater. Daar waar dat niet in voldoende mate of kwaliteit beschikbaar is, wordt ingezet op het gebruik van oevergrondwater of oppervlaktewater.

Samenhang

De weergegeven keuzes voor drinkwater in paragraaf 4 hebben de volgende relaties met andere thema’s:

  • Waterveiligheid, watervoorziening en waterkwaliteit: de waterveiligheidsmaatregelen hebben invloed op de overstromingsrisico’s en -impact voor de drinkwaterinfrastructuur. Een grotere waterbeschikbaarheid door flexibel peilbeheer in het IJsselmeer vergroot de mogelijkheden tot inlaat in Friesland en daarmee de veiligstelling van de noordelijke grondwaterwinningen. Kwaliteitsverslechtering en verzilting in langduriger droge perioden en/of een meer diffuse zout/zoet grens bij de Afsluitdijk kunnen echter een bedreiging vormen voor het spaarbekken IJsselmeer (c.q. de inlaat Andijk) en de drinkwaterfuncties van het Markermeer en het Veluwemeer. Drinkwater is ook via de waterketen verbonden met de waterkwaliteit. De effluentkwaliteit van de rioolwaterzuiveringen zijn meer bepalend voor de waterkwaliteit in drogere perioden.
  • Drinkwater, natuur en recreatie: deze zijn in de duinen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voor het IJsselmeer en het Markermeer kan gedacht aan een ‘natte’ variant van deze symbiose tussen drinkwater, natuur en recreatie. Voor grondwaterwinningen liggen hier eveneens kansen (zie winning Holk), maar kan ook sprake zijn van niet te verenigen eisen aan grondwaterstand en/of kwel. Combinatie drinkwater en natuur levert veelal goede condities op voor recreatie en toerisme.
  • Conventionele en duurzame energiewinning: de grote oppervlaktewateren in het IJsselmeergebied zijn zeer kwetsbaar voor verontreinigingen als gevolg van de winning, opslag en transport van aardgas/- olie en schaliegas/-olie. Dergelijke verontreinigingen vormen een direct gevaar voor de drinkwatervoorziening. De combinatie van decentrale duurzame energieopwekking (wind, zon) met de drinkwaterfunctie biedt echter perspectieven.
  • Infrastructuur en transport: transport van milieugevaarlijke stoffen over water kan een bedreiging vormen voor het spaarbekken IJsselmeergebied en de drinkwaterfuncties van het Markermeer en het Veluwemeer. De bouw van de nieuwe zeesluis IJmuiden vormt in potentie een verziltingsrisico voor de noodinname Nieuwersluis in het Amsterdam-Rijnkanaal en de drinkwaterfunctie van het Markermeer.
  • Metropoolregio Amsterdam: kan zowel een bedreiging als een kans betekenen voor de drinkwaterfuncties van het Amsterdam-Rijnkanaal en het Markermeer. De opkomst van decentrale drinkwatersystemen kan het gebruik van het Markermeer voor de drinkwatervoorziening noodzakelijk maken.

Projecten

De belangrijkste projecten voor de drinkwatervoorziening zijn:

  • Veiligstellen van bestaande winningen. Opstellen en uitvoeren van maatregelen op basis van actuele gebiedsdossiers voor de bestaande innamepunten en grondwaterwinningen in het IJsselmeergebied. Combineren van drinkwaterfuncties met bijpassende functies.
  • Veiligstellen toekomstige drinkwatervoorziening. Reserveren en adequaat beschermen van voldoende inzetbare reservevoorraden grond- en oppervlaktewater. Verminderen kwetsbaarheid oppervlaktewinningen door het handhaven van meerdere ankers met mogelijk nog een uitbreiding daarvan.
  • Verhogen weerbaarheid overstromingen drinkwaterinfrastructuur. Ontwikkelen strategie vanuit de meerlaags veiligheidsbenadering op basis van de landelijke pilot in de IJssel-Vechtdelta. Uitwerken en implementeren strategie voor de drinkwaterinfrastructuur in het IJsselmeergebied.
  • Optimaal benutten afstromend grondwater van de Veluwe. Uitvoeren van een verkenning naar de mogelijkheden om de bestaande grondwaterwinningen beter te benutten bij het waterbeheer van de Flevopolder. Uitwerken en realiseren van kansrijke mogelijkheden.
  • Tegengaan verzilting en kwaliteitsverslechtering Amsterdam-Rijnkanaal enMarkermeer. Volgen van en anticiperen op effecten van ontwikkeling metropoolregio Amsterdam en de nieuwe zeesluis IJmuiden.
  • Symbiose drinkwater en natuur/recreatie IJsselmeer. Vanuit het project blauwe hart invulling geven aan deze symbiose naar analogie van de duinen.
  • Kwaliteitsontwikkeling inname Andijk. Onderzoek relatie uitslag effluent rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi) met de kwaliteit van het ingenomen water bij Andijk.
  • Opvang capaciteitstekort Utrecht. Onderzoek naar optimale inzet van Utrechtse grondwaterwinningen in combinatie met export via Holk vanuit Flevoland om te kunnen (blijven) voorzien in de groeiende drinkwatervraag binnen de provincie Utrecht.

Literatuur

  • Beleidsnota Drinkwater (Schoon drinkwater voor nu en later). Ministerie van I&M, 2014.
  • Impact klimaat op oppervlaktewater als bron voor drinkwater. RIVM, 2014.
  • Deltabeslissing Zoetwater (Water voor economie en leefbaarheid ook in de toekomst). Ministerie van I&M, 2014.
  • Nationaal Waterplan 2016-2021. Ministerie van I&M en EZ, 2015.
  • Stroomgebiedsbeheerplan Rijndelta 2016-2021. Ministerie van I&M, 2015.
  • Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren 2016-2021. Rijkswaterstaat, 2015.